Tương tác thuốc nguy hiểm cần tránh trong y khoa

Tương tác thuốc xảy ra khi một thuốc (hoặc thức ăn, đồ uống, thảo dược) làm thay đổi tác dụng của thuốc khác: tăng tác dụng đến mức gây độc, giảm hiệu quả điều trị, hoặc cộng dồn tác dụng phụ. Một số tổ hợp đặc biệt nguy hiểm gồm: nitrat với thuốc ức chế PDE5 (tụt huyết áp nặng), thuốc chống đông với thuốc giảm đau chống viêm (chảy máu), thuốc an thần với rượu hoặc thuốc giảm đau opioid (ức chế hô hấp), và một số thuốc chống trầm cảm với thuốc làm tăng serotonin. Cách phòng tránh hiệu quả nhất là luôn cho bác sĩ, dược sĩ biết toàn bộ thuốc và sản phẩm bạn đang dùng.

Tương tác xảy ra theo những cơ chế nào

• Dược lực học: hai thuốc tác động lên cùng một hệ thống, cộng dồn hoặc đối kháng. Ví dụ hai thuốc cùng làm hạ huyết áp, cùng gây buồn ngủ.
• Dược động học: một thuốc làm thay đổi hấp thu, chuyển hóa hoặc đào thải của thuốc kia. Phổ biến nhất là qua các enzym gan họ CYP450; ví dụ một thuốc ức chế CYP3A4 làm nồng độ thuốc kia tăng vọt.

Những cặp tương tác nguy hiểm thường gặp

Tập trung: nitrat và thuốc điều trị rối loạn cương

Đây là tương tác được nhắc nhiều nhất vì hậu quả nghiêm trọng và rất dễ xảy ra trong đời thực. Người có bệnh mạch vành thường được kê nitroglycerin để ngậm khi đau ngực; cùng lúc, họ cũng là nhóm hay gặp rối loạn cương do bệnh mạch máu. Nếu tự mua thuốc cương dương mà không nói với bác sĩ, hoặc khi cấp cứu không khai báo đã dùng thuốc, nguy cơ tụt huyết áp nặng là có thật. Cơ chế được giải thích trong bài cơ chế hoạt động của sildenafil.

Ngoài ra, thuốc ức chế PDE5 cần thận trọng với thuốc chẹn alpha (điều trị tuyến tiền liệt, huyết áp) và với các thuốc ức chế mạnh CYP3A4. Nguy cơ còn đến từ "thực phẩm chức năng tăng sinh lực" trộn hoạt chất ức chế PDE5 không công bố.

Tương tác với thức ăn, đồ uống

• Nước ép bưởi chùm: ức chế enzym chuyển hóa ở ruột, làm tăng nồng độ một số statin, thuốc chẹn kênh canxi, thuốc ức chế PDE5.
• Rượu: cộng hưởng với thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc hạ áp; tăng độc gan với paracetamol; gây phản ứng khó chịu với một số kháng sinh.
• Thực phẩm giàu vitamin K (rau lá xanh đậm): ảnh hưởng hiệu quả của warfarin nếu lượng ăn thay đổi đột ngột.
• Sữa, canxi, sắt: giảm hấp thu một số kháng sinh như tetracyclin, quinolon.

Tương tác với thảo dược, thực phẩm chức năng

Nhiều người không nghĩ thảo dược là "thuốc" nên không khai báo. Tuy nhiên, một số thảo dược có thể cảm ứng enzym gan làm giảm hiệu quả thuốc (ví dụ cỏ St. John's wort với thuốc tránh thai, thuốc chống thải ghép), hoặc tăng nguy cơ chảy máu khi dùng cùng thuốc chống đông (như bạch quả, tỏi liều cao, dầu cá liều cao). Sản phẩm không rõ nguồn gốc còn có thể chứa hoạt chất thuốc không ghi trên nhãn.

Ai có nguy cơ cao

• Người cao tuổi dùng nhiều thuốc cùng lúc.
• Người khám nhiều bác sĩ, nhiều nơi, mỗi nơi kê một đơn.
• Người suy gan, suy thận.
• Người tự mua thuốc, thực phẩm chức năng.
• Người uống rượu thường xuyên.

Cách tự phòng tránh

1. Lập danh sách thuốc đang dùng, cập nhật mỗi khi thay đổi, mang theo khi đi khám.
2. Mua thuốc ở một nhà thuốc quen nếu có thể, để dược sĩ nắm được các thuốc bạn dùng.
3. Hỏi trước khi thêm thuốc mới, kể cả thuốc không kê đơn và thảo dược.
4. Đọc mục "tương tác" và "chống chỉ định" trong tờ hướng dẫn sử dụng.
5. Khai báo đầy đủ khi cấp cứu, kể cả những thuốc tế nhị.
6. Không chia sẻ thuốc kê đơn.

Những nguyên tắc này nằm trong bức tranh rộng hơn về sử dụng thuốc theo đơn an toàn. Khi được kê một thuốc "thế hệ mới", hãy hỏi về tương tác của nó, vì hồ sơ tương tác có thể khác thuốc cũ; xem bài phân biệt các thế hệ thuốc.

Dấu hiệu nghi ngờ tương tác

Sau khi bắt đầu hoặc thay đổi một thuốc, nếu bạn thấy chóng mặt, buồn ngủ bất thường, tim đập nhanh hoặc chậm, bầm tím dễ, chảy máu chân răng, đau cơ nhiều, nước tiểu sẫm màu hay lú lẫn, hãy liên hệ bác sĩ hoặc dược sĩ ngay. Với các dấu hiệu nặng như khó thở, ngất, đau ngực, hãy gọi cấp cứu.