Người cao tuổi uống nhiều loại thuốc: khi nào cần rà soát đơn

Khi một người cao tuổi đang dùng đồng thời nhiều loại thuốc do nhiều bác sĩ kê, cứ mỗi lần thêm thuốc mới, nhập viện, đổi nơi khám hoặc xuất hiện triệu chứng lạ như chóng mặt, lú lẫn, té ngã, gia đình nên đề nghị bác sĩ hoặc dược sĩ rà soát toàn bộ đơn thuốc. Ngoài những thời điểm đó, nên rà soát định kỳ ít nhất mỗi năm một lần. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp tình trạng đa thuốc vào ba lĩnh vực ưu tiên về an toàn thuốc, cùng với giai đoạn chuyển tiếp chăm sóc và các tình huống nguy cơ cao.

Đa thuốc là gì và vì sao nó tăng lên

Đa thuốc hiểu đơn giản là dùng nhiều thuốc cùng lúc. Nhiều tài liệu dùng một con số làm mốc, nhưng điều quan trọng hơn là từng thuốc trong danh sách còn cần thiết, còn phù hợp với người bệnh hay không. Một người huyết áp cao, đái tháo đường, thoái hóa khớp và mất ngủ có thể dễ dàng có năm, sáu loại thuốc mỗi ngày, chưa kể thực phẩm chức năng.

Báo cáo kỹ thuật của WHO về an toàn thuốc trong đa thuốc, công bố ngày 20/6/2019, chỉ ra nguyên nhân gốc: dân số già đi, ngày càng nhiều người sống chung với nhiều bệnh mạn tính và vì thế phải dùng nhiều thuốc. Báo cáo đề xuất cách tiếp cận lấy người bệnh làm trung tâm, để mỗi thuốc phù hợp với từng cá nhân, tối đa hóa lợi ích và giảm tác hại.

Bức tranh lớn: chương trình Medication Without Harm

Đa thuốc nằm trong một sáng kiến rộng hơn. Theo trang giới thiệu Medication Without Harm của WHO, thách thức toàn cầu này được phát động ngày 29/3/2017 tại Bonn, Đức, với mục tiêu giảm 50% tác hại nghiêm trọng có thể phòng tránh liên quan đến thuốc trong vòng 5 năm. WHO ước tính sai sót dùng thuốc gây thiệt hại khoảng 42 tỷ USD mỗi năm trên toàn thế giới. WHO cũng xây dựng công cụ "5 thời điểm vì an toàn thuốc" để người bệnh và người chăm sóc chủ động tham gia.

Những rủi ro cụ thể trong gia đình

Tương tác giữa các thuốc

Càng nhiều thuốc, số cặp có thể tương tác càng tăng nhanh. Một thuốc có thể làm tăng nồng độ thuốc kia trong máu, hoặc hai thuốc cùng gây buồn ngủ cộng dồn tác dụng. Bài tương tác thuốc nguy hiểm cần tránh nêu một số cặp phối hợp điển hình.

Uống trùng hoạt chất

Ông bà khám ở hai nơi, mỗi nơi kê một loại có tên thương mại khác nhau nhưng cùng hoạt chất. Nếu không ai đối chiếu, người bệnh có thể uống gấp đôi liều mà không biết.

Té ngã và lú lẫn

Thuốc an thần, thuốc ngủ, một số thuốc huyết áp hay thuốc lợi tiểu có thể gây chóng mặt khi đứng dậy, buồn ngủ ban ngày hoặc lú lẫn. Ở người già, một cú ngã trong phòng tắm có thể dẫn tới gãy xương và nằm viện kéo dài. Mùa đông với quần áo dày, nền nhà ẩm và đêm dài càng khiến nguy cơ này đáng chú ý.

Triệu chứng bị coi là "bệnh mới"

Tác dụng phụ của thuốc đôi khi bị hiểu nhầm là dấu hiệu của tuổi già hoặc bệnh mới, rồi người bệnh lại được kê thêm thuốc để xử lý nó. Vòng lặp này khiến danh sách thuốc ngày càng dài.

Thời điểm nên đề nghị rà soát

• Sau khi xuất viện về nhà, khi đơn thuốc ở viện và đơn cũ có thể chồng chéo.
• Khi chuyển nơi khám, đổi bác sĩ hoặc bắt đầu khám thêm một chuyên khoa mới.
• Khi xuất hiện té ngã, chóng mặt, táo bón kéo dài, chán ăn, lú lẫn hoặc buồn ngủ ban ngày không rõ lý do.
• Khi người bệnh hoặc người chăm sóc thấy khó nhớ lịch uống thuốc.
• Trước dịp nghỉ dài cuối năm, để có thời gian điều chỉnh trước khi các phòng khám tạm nghỉ.

Chuẩn bị buổi rà soát: mang theo "túi thuốc"

Cách hiệu quả nhất là cho tất cả thuốc vào một túi và mang đến buổi khám: thuốc kê đơn, thuốc tự mua, thuốc nhỏ mắt, thuốc bôi, vitamin, thực phẩm chức năng, thuốc nam đang dùng. Bác sĩ hoặc dược sĩ nhìn thấy bao bì thật sẽ phát hiện trùng lặp nhanh hơn nhiều so với nghe kể.

Bên cạnh túi thuốc, hãy chuẩn bị vài thông tin:

1. Ai kê từng thuốc và kê để làm gì, nếu còn nhớ.
2. Thực tế người bệnh uống thế nào, kể cả việc bỏ bớt hay uống thêm.
3. Triệu chứng nào mới xuất hiện từ khi bắt đầu một thuốc nào đó.
4. Mong muốn của người bệnh: ưu tiên giảm số viên, dễ nhớ hơn hay kiểm soát một triệu chứng cụ thể.

Báo cáo của WHO nhấn mạnh người bệnh cần được tham gia vào quyết định về thuốc của chính mình. Với người cao tuổi, điều này có nghĩa là để ông bà nói lên điều họ khó chịu, không chỉ con cháu nói thay.

Giảm thuốc không có nghĩa là tự bỏ thuốc

Kết quả rà soát có thể là ngừng một thuốc không còn cần, giảm liều, đổi sang thuốc ít tác dụng phụ hơn hoặc gộp lịch uống cho đơn giản. Việc này phải do bác sĩ quyết định và thường làm từng bước. Một số thuốc khi ngừng đột ngột có thể gây phản ứng ngược, như thuốc chẹn beta, thuốc ngủ nhóm benzodiazepin hay corticoid dùng lâu. Bài những lưu ý khi sử dụng thuốc theo đơn nhắc lại vì sao không nên tự điều chỉnh.

Mẹo nhỏ giúp ông bà uống thuốc an toàn hơn

• Dùng hộp chia thuốc theo ngày và buổi, con cháu chia sẵn mỗi tuần.
• Viết một tờ lịch uống thuốc chữ to dán cạnh bàn ăn.
• Mua thuốc ở một nhà thuốc quen để dược sĩ nắm được toàn bộ thuốc đang dùng.
• Khi được kê thuốc mới, hỏi rõ thuốc này thay thế thuốc nào hay dùng thêm, để tránh cất nhầm vào hộp chia cùng thuốc cũ đã ngừng.
• Bật đèn ngủ lối đi nhà vệ sinh nếu ông bà đang dùng thuốc có thể gây chóng mặt.

Rà soát thuốc không phải việc làm một lần. Danh sách thuốc thay đổi theo sức khỏe, nên thói quen kiểm tra định kỳ mới giữ được sự an toàn lâu dài. Bài viết mang tính thông tin, mọi điều chỉnh cần có ý kiến của nhân viên y tế.