Phân biệt các thế hệ thuốc điều trị chuyên khoa

"Thế hệ thuốc" là cách gọi để phân nhóm các thuốc cùng một họ theo thời điểm ra đời và đặc điểm cải tiến, ví dụ kháng histamin thế hệ 1 gây buồn ngủ còn thế hệ 2 ít gây buồn ngủ hơn, hay kháng sinh cephalosporin được chia thành nhiều thế hệ theo phổ kháng khuẩn. Thế hệ mới thường khắc phục một số nhược điểm của thế hệ cũ, nhưng không có nghĩa là luôn tốt hơn cho mọi người bệnh: lựa chọn đúng phụ thuộc vào bệnh, cơ địa, thuốc đang dùng và chi phí. Đây là lý do việc chọn thuốc cần bác sĩ, không nên dựa vào quảng cáo "thế hệ mới nhất".

Vì sao thuốc có "thế hệ"

Khi một nhóm thuốc ra đời, các nhà nghiên cứu tiếp tục cải tiến cấu trúc phân tử để tăng hiệu quả, mở rộng phạm vi tác dụng, giảm tác dụng phụ hoặc thuận tiện hơn khi dùng. Những cải tiến đủ khác biệt được xếp thành thế hệ mới. Tuy nhiên, cách chia thế hệ không phải lúc nào cũng thống nhất giữa các tài liệu, và có nhóm thuốc không dùng khái niệm này mà phân theo cấu trúc hoặc cơ chế.

Ví dụ 1: Thuốc kháng histamin

Thế hệ 2 thường được ưu tiên cho dị ứng ban ngày, nhưng thế hệ 1 vẫn có chỗ đứng trong một số tình huống. Người lớn tuổi đặc biệt nên tránh thế hệ 1 vì nguy cơ lú lẫn, té ngã.

Ví dụ 2: Kháng sinh cephalosporin

Cephalosporin được chia thành nhiều thế hệ. Nói chung, thế hệ đầu tác động mạnh trên vi khuẩn Gram dương, các thế hệ sau mở rộng phổ sang vi khuẩn Gram âm, và một số thế hệ mới có tác dụng trên vi khuẩn kháng thuốc. Ở đây, "thế hệ mới" không có nghĩa là "mạnh hơn nên dùng cho mọi nhiễm khuẩn". Dùng kháng sinh phổ rộng không cần thiết thúc đẩy vi khuẩn kháng thuốc. Nguyên tắc là chọn kháng sinh phổ hẹp nhất có hiệu quả với vi khuẩn gây bệnh.

Ví dụ 3: Thuốc chống loạn thần

Thuốc chống loạn thần thường được chia thành nhóm điển hình (thế hệ 1) và không điển hình (thế hệ 2). Thế hệ 2 ít gây rối loạn vận động ngoại tháp hơn, nhưng một số thuốc trong nhóm này lại có nguy cơ tăng cân, rối loạn chuyển hóa cao hơn. Ví dụ này cho thấy thế hệ mới đổi một nhóm tác dụng phụ lấy nhóm khác, chứ không loại bỏ hoàn toàn rủi ro.

Ví dụ 4: Nhóm ức chế PDE5 điều trị rối loạn cương

Các thuốc ức chế PDE5 thường không được phân "thế hệ" chính thức, nhưng ra đời theo thời gian với đặc điểm khác nhau. Sildenafil được chấp thuận đầu tiên năm 1998, sau đó là vardenafil và tadalafil vào đầu những năm 2000, và avanafil ra đời muộn hơn. Cơ chế cơ bản giống nhau, được giải thích trong bài cơ chế hoạt động của sildenafil.

Tất cả đều chống chỉ định với nitrat. Không thuốc nào "tốt nhất" cho mọi người; bác sĩ chọn dựa trên nhu cầu, bệnh nền, thuốc đang dùng và tác dụng phụ từng gặp.

Thế hệ mới có luôn tốt hơn?

• Không phải lúc nào cũng hiệu quả hơn: nhiều cải tiến là về tác dụng phụ hay tiện lợi, không phải hiệu quả.
• Dữ liệu an toàn dài hạn ít hơn: thuốc cũ đã được dùng trên hàng triệu người trong nhiều năm.
• Giá thường cao hơn: thuốc cũ thường có generic giá rẻ.
• Phù hợp từng người: một người không dung nạp thuốc này có thể dung nạp tốt thuốc khác.

Những câu hỏi nên hỏi bác sĩ

1. Vì sao bác sĩ chọn thuốc này cho tôi?
2. Có lựa chọn nào khác cùng nhóm không, ưu nhược điểm ra sao?
3. Thuốc này có tương tác với thuốc tôi đang dùng không?
4. Có thuốc generic tương đương không?

Tương tác là một yếu tố quan trọng khi chọn thuốc; xem bài tương tác thuốc nguy hiểm cần tránh. Bối cảnh lịch sử của sự phát triển thuốc qua các thế hệ được kể trong bài lịch sử nghiên cứu và phát triển dược phẩm.

Cảnh giác với quảng cáo "thế hệ mới"

Cụm từ "thế hệ mới", "công nghệ mới nhất" hay bị dùng trong quảng cáo thực phẩm chức năng và sản phẩm trôi nổi để tạo cảm giác vượt trội. Thuốc thật sự thuộc một thế hệ cụ thể là thuốc đã được đăng ký với hoạt chất rõ ràng. Nếu một sản phẩm "tăng sinh lực thế hệ mới" không ghi hoạt chất, không có số đăng ký thuốc, hãy thận trọng.

Ví dụ 5: Thuốc điều trị tiểu đường typ 2

Lĩnh vực tiểu đường minh họa rõ sự tiến hóa của thuốc. Các nhóm cũ như sulfonylurea giúp hạ đường huyết hiệu quả nhưng có nguy cơ hạ đường huyết quá mức và tăng cân. Các nhóm ra đời sau như ức chế DPP-4, ức chế SGLT2, đồng vận thụ thể GLP-1 có ưu điểm riêng về nguy cơ hạ đường huyết thấp hơn, và một số còn có lợi ích tim mạch, thận đã được chứng minh ở những nhóm bệnh nhân nhất định. Tuy vậy, metformin, một thuốc đã được dùng hàng chục năm, vẫn thường là lựa chọn đầu tay cho nhiều người bệnh. Ví dụ này cho thấy thuốc cũ và mới cùng tồn tại, mỗi loại có vị trí riêng trong phác đồ.